کتاب کافي يکي از مهمترين کتابهاي حديثي و نخستين کتاب از کتب اربعه شيعه است که توسط ابو جعفر محمد بن يعقوب بن اسحاق کليني (م 329 ق) نوشته شده است. کليني که از برجسته ترين محدثان جهان اسلام اعم از شيعه و سني به شمار مي رود و لقب ثقة الاسلام گرفته است؛ براي تدوين و تأليف اين کتاب ارزشمند و معتبر به شهرها و روستاهاي مختلف مناطق جهان اسلام مثل خراسان، ايران، شام، عراق و عربستان مسافرت کرده و با دست يابي به کتابهاي تأليف شده توسط شاگردان اهل بيت (عليهم السلام) ـ که به اصول اربعمائة شهرت داشتند ـ به فراگيري حديث و معارف اهل بيت (عليهم السلام) پرداخت. و اين کتاب در واقع نخستين کتابي است که به صورت جامع در همه زمينه هاي اعتقادي، فقهي، اخلاقي، تفسير و تاريخ، روايات معتبر را جمع کرده است. به طوري که تعداد روايات آن برابر و بلکه بيش از همه روايات صحاح سته است. کليني کتاب خود را در سه بخش عمده مرتب کرده است: اصول دين «اصول کافي»، فروع دين «فروع کافي»، متفرقه که با عنوان «روضه کافي» شناخته شده است.
کليني اين کتاب را در پاسخ به درخواست برخي از شيعيان تدوين کرد که به علت تعدد و اختلاف روايتها نمي توانستند مسائل و حقايق اسلامي را به طور دقيق و حقيقي تشيخص دهند. بنابر اين اين کتاب را با هدف گردآوري همه فنون دانش هاي دين تأليف کرد تا عمل به دستورات اهل بيت (عليهم السلام) بر اساس آن براي شيعيان آسان گردد. و به دليل همين جامعيت، نام آن را کافي نهاد؛ يعني کفايت کنند از کتب ديگر
مباحث و مطالب ابواب کتاب به ترتيب زير است:
کليني هر مبحث کلي را با نام «کتاب» آورده و در هر يک از اين کتابها چند عنوان مرتبط با موضوع به نام «باب» ذکر کرده است. او در ذيل همه ابواب کافي حدود شانزده هزار حديث از چهارده معصوم (عليه السلام) ذکر کرده که همه آنها را به طور مسند آورده است.
اصول کافي، به ترتيب کتابهاي زير را در بردارد :
1ـ «کتاب العقل و الجهل»؛ 2ـ «کتاب فضل العلم» که بيست و دو باب دارد؛ 3ـ «کتاب التوحيد» که چهل باب از مسائل مهم عقيدتي را در بردارد؛ 4ـ «کتاب الحجة» که حدود يکصد و سي باب درباره مسائل مختلف امامت و ولايت را در ذيل آن آورده و در پايان آن نيز بيست باب درباره تاريخ زندگاني ائمه «عليهم السلام» با عنوان «ابواب التاريخ» گرد آورده است؛ 5ـ «کتاب الايمان و الکفر» که حدود دويست و بيست باب درباره مسائل مختلف ايمان، اخلاق، تزکيه نفس و سير و سلوک الي الله در ذيل آن منعقد ساخته است؛ 6ـ «کتاب الدعاء» که حدود شصت باب در زمينه ها و ابعاد مختلف دعا در آن آورده است؛ 7ـ «کتاب فضل القرآن» که سيزده باب درباره فضل قرائت قرآن و مسائل مربوط به آن ذکر کرده است؛ 8ـ کتاب العشرة (المعاشرة) که حدود سي باب درباره مسائل مختلف آداب معاشرت و حقوق اجتماعي مسلمانان و ساير انسانها در آن آورده است.
«فروع کافي» نيز بيست و شش کتاب در همه ابواب فقهي از طهارت تا ديات را در بردارد که بخش عمده کتاب يعني پنج جلد را شامل مي شود.
روضه کافي که شامل مواعظ، خطبه ها، تاريخ و احاديث متفرقه در زمينه هاي مختلف است و نزديک به ششصد (دقيقا 586) حديث را در آن آورده است. در مجموع، کتاب کافي سي و چهار کتاب و سيصد و بيست و شش باب را در بردارد . اين کتاب از همان زمان تأليف مورد توجه و عنايت دانشمندان و محدثان جهان اسلام بويژه علماي تشيع بوده و در طول تاريخ همواره توسط بزرگان دانش و معرفت مورد تدريس و تحقيق قرار گرفته است. البته آنچه در ميان عامه مردم شايع شده است که اين کتاب توسط نايب چهارم امام عصر (ارواحنا فداه) يعني ابوالحسن علي بن محمد سمري (رضوان الله عليه) به امام (عليه السلام) عرضه شده و ايشان در تأييد آن فرموده اند: «الکافي کاف لشيعتنا» (يعني کتاب کافي براي شيعيان ما کافي است)، چندان مورد قبول علماي بزرگ تشيع نبوده و اصل و اساسي براي اين ماجرا وجود ندارد. فقط يک عبارت در ميان روايات شيعه درباره تفسير حرف کاف در ذيل آيه نخست سوره مريم يعني (کهيعص) وجود دارد که امام صادق (عليه السلام) فرمود «کاف کاف لشيعتنا» يعني حرف کاف در اين آيه براي شيعيان ما کفايت مي کند. و شايد عده اي از افراد نادان اين عبارت را تحريف کرده و به صورت «الکافي کاف لشيعتنا» در آورده اند.
به هر حال اين کتاب چه توسط امام عصر ارواحنا فداه تاييد شده باشد و چه ايشان مطلبي درباره آن بيان نفرموده باشند، بر اصول اربعمائة مبتني بوده و اعتبار علمي آن از طريق سندهاي مزبور در ابتداي هر روايت قابل بررسي مي باشد.
شرح هاي فراوان، تعليقه و حواشي زيادي بر اين کتاب نوشته شده است که مهمترين آنها عبارتند از:
1ـ جامع الأحاديث و الأقوال نوشته شيخ قاسم بن محمد الوندي (م1100 ق).
2ـ الدر المنظوم من کلام المعصوم که توسط شيخ علي بن محمد بن حسن بن زين الدين از نواده هاي شهيد ثاني (م1104 ق) نوشته شده است.
3ـ مرآة العقول في شرح أخبار الرسول نوشته علامه محمد باقر مجلسي.
4ـ الوافي که توسط فيض کاشاني نگاشته شده است .
5ـ شرح ملاصدرا (صدر الدين محمد بن ابراهيم شيرازي) که بر بخشي از اصول کافي نوشته است.
6ـ شرح مولي صالح مازندراني که بر اصول و روضه کافي نوشته است.
کتابهاي فراواني پيرامون کافي نوشته شده است که توضيحات و توصيف هاي کامل آن کتابها در ذيل مجموعه اي با نام آثار گنگره شيخ کليني توسط دار الحديث چاپ شده است.
طي بررسي ها و تحقيقات به عمل آمده توسط دانشمندان، اعتبار و ارزش سندي و رجالي احاديث کافي نيز تا حدودي مشخص شده است به طوري که روايات صحيح آن بيش از پنج هزار حديث، روايات حسن آن حدود صد و پنجاه روايت، موثق يکصد و هشتاد، قوي سيصد، و حديث ضعيف ( البته با معيارهاي رجالي که امروزه در دست است ) نه هزار و پانصد روايت مي باشد.
کتاب با عنوان الکافي غير از کتاب کليني توسط برخي ديگر از دانشمندان شيعه و سني نيز نوشته شده است که نبايد با اين کتاب اشتباه شود.
برخي از اين کتابها عبارتند از:
1ـ الکافي في الفقه که توسط ابو صلاح حلبي از بزرگان شيعه در قرن چهارم و پنجم در فقه اهل بيت (عليهم السلام) نگاشته شده است.
2ـ الکافي في فقه المالکي نوشته ابن عبد البر.
3ـ الکافي في فقه الحنبلي.
البته اين کتاب توسط برخي از جاهلان و متعصبان وهابيت مورد طعن و تحريف قرار گرفته است و بررسي هاي عوامانه و غير عالمانه درباره آن بر نا آگاهان جهان اسلام ارائه کرده اند. در حالي که بزرگان اهل سنت مثل ابن اثير، سمعاني، خطيب بغدادي، ابن عساکر، ابن حجر عسقلاني و ذهبي که بررسي هاي عالمانه و تحقيقات تقريبا روشمند و اصولي درباره شخصيتها و کتابها به انجام رسانده اند جايگاه و ارزش والاي اين کتاب و نويسنده آن را مورد اذعان قرار داده و غير قابل انکار معرفي کرده اند.
اين کتاب بارها در کشورهاي اسلامي مثل لبنان، عراق و ايران به چاپ رسيده است و امروزه در همه مراکز علمي و کتابخانه هاي سنتي و ديجيتال ( و حتي نرم افزارها ) وجود دارد.
بعلاوه به دليل اهميت ويژه اي که کتاب کافي در بين مسلمانان دارد، به زبانهاي مختلف زنده دنيا مثل فارسي، انگليسي و اسپانيايي، ترجمه شده است.
منابع :
1ـ خيرالدين زرکلى، الأعلام، بيروت، دارالعلم للملايين، چ 8، 1989م ، ج 7، ص 145.
2ـ شمس الدين ذهبى، تاريخ الإسلام، تحقيق عمر عبدالسلام تدمرى، بيروت، دارالکتاب العربى، چ2، 1413ق، ج 24، ص 250 .
3ـ ابوالقاسم ابن عساکر، تاريخ مدينة دمشق، تحقيق على شيرى، بيروت، دارالفکر، 1415ق، ج 56، ص 297 و بعد .
4ـ شيخ آقا بزرگ تهرانى، الذريعة إلى تصانيف الشيعة، قم، اسماعيليان، 1408ق، 17، ص 245؛ ج 3، ص 185 ؛ ج 4، ص 310؛ ج 4، ص 415؛ ج 6، ص 21، ص 78؛ ج 13، ص 95، به بعد؛ ج 14، ص 26 .
5ـ آية الله شيخ جعفر سبحانى، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، مؤسسه امام صادق عليه السلام، 1418ق، ج 4 ، ص 480.
6ـ محمد باقر مجلسى، بحارالأنوار الجامعة لدُرر أخبار الأئمة الأطهار، بيروت، مؤسسة الوفاء، 1404ق (110 مجلد) ، ج 89 ، ص 377.
7ـ ميرزا حسين نورى، خاتمة المستدرک، گروه پژوهش مؤسسه آل البيت عليهم السلام، قم، مؤسسه آل البيت عليهم السلام، بي تا، مقدمه، ص 39؛ ج 3، ص 470.
8ـ شيخ عبدالرسول الغفار، الکليني والکافي، قم، مؤسسة النشر الإسلامي، 1416ق.
9ـ هاشم معروف الحسني، دراسات في الحديث والمحدثين، بيروت، دارالتعارف للمطبوعات، چ2، 1398ق، ص 127 به بعد.
این مطلب را در سایت خود درج کنیدجهت درج این مطلب در وب سایت خود,
متن زیر را کپی و در مطالب سایت خود وارد نمایید.پیش نمایش :
آشنايي با كتاب كافي
کتاب کافي يکي از مهمترين کتابهاي حديثي و نخستين کتاب از کتب اربعه شيعه است که توسط ابو جعفر محمد بن يعقوب بن اسحاق کليني (م 329...